| مقدمه ای بر شبكه سازی شبكه ابزار نیرومندی برای گسترش و تعمیق فعالیت سازمانهای غیردولتی به حساب می آید و باید پذیرفت كه هنوز سازمانهای غیردولتی ایرانی از مزایای شبكه سازی استفاده چندانی نكرده اند، ولی روند
فعالیت سازمانهای غیردولتی در طول شش سال گذشته نشان می دهد كه گرایش قدرتمندی برای ایجاد این گونه شبكه ها وجود دارد. شبكه های چندی در كشور تاسیس شده و تحولاتی نیز در شبكه های موجود ایجاد شده است. امید است كه هر سال شاهد تاسیس شبكه های قدرتمند بیشتری باشیم.
"مریلین كلی در چند پاراگراف مفید ویژگیهای منطق شبكه سازی را چنین شرح و بسط می دهد: ]عصر[ اتم گذشته است. نماد علم در قرن آینده شبكة دینامیك است... در حالی كه اتم نمایانگر سادگی منظم است، شبكه، قدرت به هم ریختة پیچیدگی را هدایت می كند... تنها سازمانی كه قادر است رشد بدون جهت گیری از پیش تعیین شده یا یادگیری بدون راهنما داشته باشد، شبكه است. همه توپولوژیهای دیگر آنچه را ممكن است رخ دهد محدود می كنند. یك ازدحام شبكه ای مرزهای متعددی دارد و لذا از هر طرف باز و نامحدود است. در واقع، شبكه سازمانی است با كمترین ساختار و حتی می توان گفت كه اصلا بدون ساختار است. در حقیقت، مجموعه ای از اجزای حقیقتا واگرا، تنها در یك شبكه می توانند منسجم باقی بماند. هیچ آرایش دیگری – زنجیره، هرم، درخت، دایره، كانون – نمی تواند حاوی تنوع راستینی باشد كه به عنوان یك كل عمل می كند."
این تعریف بسیار جالبی است زیرا در بستر یك جامعه اطلاعاتی پیچیده كاركرد مؤثر شبكه یعنی "همگرایی" را تصویر می كند. اگر نگاه دقیق تری بیاندازیم در واقع جامعه تركیبی از شبكه های متعدد است: شبكه های میان سازمانها، شبكه درون سازمانی، شبكه های شخصی و شبكه های كامپیوتری و علاوه بر اینها شبكه های فرامرزی. اساسا اطلاعات از طریق همین شاهراهها و طرق جاری می شود.
برخی از محققان از شبكه ها و شبكه سازی به عنوان عوامل تحولات و تغییرات اجتماعی یاد كرده اند و تاكید داشته اند كه شبكه ها نقش مهمی در ارتقای اصلاحات و تضمین پایداری آنها در جوامع دارند زیرا شبكه ها ابزار قدرتمندی برای تبادل اطلاعات و دانش و ایجاد اجماع در خصوص رهیافتهای جدید هستند. از آنجا كه شبكه ها گروههای ذینفع را در عرصه های مختلف حول یك موضوع گرد می آورند میزان نفوذ و تاثیرگذاری انها بر اجتماع بیشتر از یك سازمان غیردولتی منفرد خواهد بود. به نظر می آید كه منطق فعالیت شبكه ای عزمی اجتماعی فراهم می آورد و می توانند منابع حیاتی تغییر و تحول در جامعه باشند.
از مزایای دیگر فعالیت در شبكه، ساختار باز آن است كه بدون هیچ محدودیتی می تواند گسترش یابد. شبكه می تواند كانون افكار عمومی بخشی از جامعه باشد و ارتباط میان اعضای خود را تسهیل نماید. شبكه توانایی نوآوری را افزایش می دهد و ابزار مناسبی برای تعمیق و گسترش فعالیتها در سطح ملی یا بین المللی است. شبكه نوعی همگرایی در عین پذیرش تفاوت موجود میان اعضا است . شبكه شاهراه اصلی جریان اطلاعات میان اعضا و از بیرون شبكه به اعضا و از اعضا به بیرون شبكه است.
با تمام اهمیتی كه شبكه سازی برای سازمانهای غیردولتی دارد به نظر می آید كه شبكه های موجود و اصولا امر شبكه سازی با چالشهایی روبرو بوده است. برخی از این چالشها ساختاری هستند و برخی دیگر حقوقی. اصولا سازمانهای غیردولتی عضو، نگاه خاصی نسبت به شبكه ای كه در آن عضو هستند دارند (نگاه بابا آب داد – كه از همان سالهای اولیه مدرسه در ذهن تك تك ایرانی ها فرو رفته است). لازم است كه سازمانهای عضو یك شبكه درك كنند كه عضویت آنها در شبكه به مفهوم این است كه خود باید در فضای این شبكه مشاركت فعال داشته باشند كه در نتیجه این مشاركت توانمند نیز می شوند. به نظر می آید كه هنوز فرهنگ كار جمعی و كار گروهی نهادینه نشده است. هنوز آگاهی كافی در زمینه مشاركت و كار گروهی وجود ندارد و گاه حتی نسبت به بازدهی و اثرگذار بودن مشاركت و كار گروهی بی اعتقادی وجود دارد. در هنگام انتخاب مدیران این شبكه ها، اعضا باید دقت كنند كه مدیران قابل، شایسته، توانا، فهیم و آشنا به اصول مدیریت و دارای حسن سابقه در فعالیت در سازمانهای غیردولتی انتخاب شوند. علاوه بر اینها سازوكارهای ثبت این شبكه ها باید در نظام حقوقی ثبت سازمانهای غیردولتی تعریف گردد و اصولا دستگاههای دولتی ذیربط با این سازوكارها آشنا شوند. لازم است كه سازمانهای غیردولتی در شبكه سازی به نكاتی توجه كنند. در ایجاد یك شبكه ابتدا لازم است كه به "علت وجودی" شبكه دقت بسیار كرد. باید برای تاسیس یك شبكه مشخصا تبیین كرد كه چرا این شبكه تاسیس می شود و بنیانگذاران آن بخوبی نسبت به موضوع شبكه آشنا باشند. باید تعریف مشخصی از رسالت این شبكه در دست باشد.
باید اعضای «ؤسس یك شبكه مشخص كنند كه ائتلاف آنها چگونه شبكه ای است: آیا صرفا یك شبكه موقت است كه با هدف خاصی در یك دوره زمانی خاص تاسیس می گردد (برای نمونه با هدف برگزاری یك كنفرانس) یا یك شبكه دائم و پایدار است. آیا این یك شبكه موضوعی است كه مثلا برای پیگیری حقوق كودكان یا زنان ایجاد می شود یا شبكه ای است كه حول اجرای یك برنامه ایجاد شده است (برای مثال نظارت بر حسن اجرای مفاد مربوط به سازمانهای غیردولتی در برنامه توسعه سوم جمهوری اسلامی ایران)؟ آیا فقط یك شبكه ارتباطی است كه ارتباط میان اعضا را تسهیل می كند یا یك شبكه اطلاع رسانی است كه حول موضوعات خاص، اطلاعاتی را به اعضا منتقل می سازد یا اصولا یك شبكه اینترنتی است.
وقتی علت وجودی شبكه مشخص باشد و نیز بدانیم كه چه نوع شبكه ای را در دست ایجاد داریم، در این صورت می توانیم بر همین اساس رابطه میان اعضا و مسئولیتهای هر عضو را تعریف كنیم. تعریف مدیریت شبكه نیز از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است و لازم است كه این مدیریت نسبت به اعضای خود پاسخگو باشد. شاید بتوان شاخصهای "حكومتگری خوب" را نیز در این جا برای مدیریت یك شبكه جاری دانست (شاخصهایی نظیر تصمیم گیری مشاركتی – حاكمیت مقررات و قانون – شفافیت – مسئولیت پذیری – اجماع – عدالت و شمول آن – كارآمدی / كارآیی - پاسخگویی).
داشته باشند و در این تعریف استقلال مهمترین اصلی است كه باید در نظر داشت.
شبكه های پایدار
این شبكه ها در پاسخ به یك ضرورت در جامعه مدنی تشكیل می شود. برای نمونه شبكه سازمانهای غیردولتی زنان در بسیاری از كشورها از جمله این شبكه هاست. این شبكه ها به صورت مستمر پاسخگوی نیازهای ارتباطی و اطلاعاتی اعضای خود هستند. برخی از این شبكه ها ماهیت یك اتئلاف در خصوص یك موضوع را دارند و برخی دیگر نوعی اتئلاف در خصوص "برنامه" هستند و سرانجام برخی دیگر نه "موضوع" دارند و نه برنامه، بلكه با هدف "هماهنگی" ایجاد شده اند. برنامه مثال، كنفرانس سازمانهای غیردولتی دارای مقام مشورتی با شورای اقتصادی اجتماعی ملل متحد (كه البته نام آن "كنفرانس" است ولی در واقع یك ائتلاف از این گونه سازمانهای غیردولتی است) از این دست است. كار این كنگره موضع گیری یا پیگیری یك برنامه كار نمی باشد، بلكه تسهیل حضور سازمانهای غیردولتی عضو در كمیسیونهای ملل متحد یا اجلاسهای بین المللی است. البته در طول برگزاری یك اجلاس این كنگره نقش مهمی در انتقال نظرات سازمانهای غیردولتی عضو یا پیگیری هر گونه مشكلی كه در راه حضور این سازمانها بوجود آید، دارد.
یك تجربه موفق در خصوص تاسیس شبكه در ایران، شورای گسترش فرهنگ صلح در بین كودكان است كه در سال 1379 تاسیس شد و مركب از سی و دو سازمان غیردولتی است كه در زمینه مسائل كودكان در ایران فعالیت می كنند. اولین اقدام این شورا، همایش دو روزه كودك، صلح و اسباب بازی بود كه در نتیجه این همایش، شركت كنندگان در این همایش خرید اسباب بازیهای مروج خشونت را تحریم كردند. عصرانه های صلح یكی دیگر از اقدامات این شورا بوده است. به هر حال این شبكه بسیار جوان است و باید به آنان فرصت كافی داد كه برای حفظ پایداری این شورا سازوكارهایی را پیش بینی كنند. واقعیت این است كه در سطح جهانی ارتباطات گسترده ای بین سازمانهای غیردولتی شكل گرفته است و بتدریج در طول دهه سابق سازمانهای غیردولتی بین المللی با مساعدت بسیاری از سازمانهای غیردولتی محلی شبكه هایی را در عرصه جهانی شكل داده اند. در دهه آخر قرن بیستم شبكه های بسیاری حول محورهای مهم جهانی شكل گرفته است. برخی از آنها به شكل فدراسیون و برخی به شكل یك جنبش بین المللی و برخی به صورت اتحاد نضج گرفته اند. نمونه های فراوانی از این همكاری گسترده جهانی می توان ارائه كرد. برخی دارای ساختار عمودی بوده و در راس معمولا چند سازمان غیردولتی وجود دارند كه كار رهبری و مدیریت این شبكه ها را انجام می دهند و برخی دیگر به صورت افقی بوده و با انتخاب محلی برای دبیرخانه بدون اینكه نظارتی از سوی تعدادی از سازمانها اعمال گردد، فردی را برای دبیری یا هماهنگی امور این شبكه انتخاب می كنند (گاه این فرد از میان افراد خارج از اعضای شبكه انتخاب می شود). برخی از این شبكه ها آنچنان قدرت داشته اند كه توانسته اند آثار فعالیت خود را در عرصه جهانی به یادگار بگذارند.
ت. شبكه های مجازی
شبكه جهانی اینترنت بخش حیاتی و غیرقابل تفكیك جامعه جهانی است. در واقع شبكه اینترنت ستون فقرات ارتباطات كامپیوتری جهانی در دهه 1990 است زیرا اساسا به تدریج بیشتر شبكه ها را به هم متصل كرده است. تمام آنچه یك سازمان غیردولتی برای اتصال به این شبكه نیاز دارد، یك خط تلفن، كامپیوتر، مودم و خرید دسترسی به اینترنت می باشد. این كار به سادگی یك تلفن زدن است و در مدت بسیار كوتاهی شما در یك شبكه جهانی قرار می گیرید. اینترنت امكان فوق العاده خوبی برای تبادل اطلاعات و ارتباط گیری است. تا كنون سازمانهای غیردولتی از این امكان فوق العاده ارزان قیمت و سریع استفاده بسیار برده اند اما به نظر می آید كه هنوز سازمانهای غیردولتی ایرانی در این زمینه فعالیت گسترده ای را شكل نداده اند. گاهی برخی از شبكه ها در درون خود یك شبكه مجازی اینترنتی جهت اطلاع رسانی شكل می دهند و گاه اصلا شبكه واقعی وجود ندارد و فقط افراد در اینترنت شبكه مجازی را برای گفتگو و هم نظری شكل می دهند. یكی از شبكه های موجود در اینترنت شبكه سازمانهای غیردولتی لهستان است (The Polish Network of NGOs) كه به MOST شهرت دارد. هدف اصلی از ایجاد این شبكه بهبود ارتباطات و همكاری بین سازمانهای غیردولتی لهستان است. این شبكه در واقع یك پل الكترونیكی ارتباطی در اینترنت میان سازمانهای غیردولتی این كشور است. از طریق این شبكه سازمانهای غیردولتی به اینترنت دسترسی می یابند، دارای یك پست الكترونیكی هستند و منابع اینترنت برای اطلاع گیری و اطلاع رسانی در اختیار آنهاست و به این ترتیب این سازمانها این امكان را می یابند كه مؤثرتر از گذشته با یكدیگر ارتباط برقرار سازند و در این صورت همكاریهای بهتری بین آنها شكل می گیرد. در عین حال این شبكه به اعضای خود آموزشهای لازمه اینترنتی را انتقال می دهد و علاوه بر آن از لحاظ فنی پشتیبانی لازمه را به عمل می آورد.
یكی از شكلهای موفق شبكه های مجازی، ایجاد لیست سرورها یا فهرستهای مباحثه الكترونیكی است. سایتهای مختلفی در اینترنت این سرویس را ارائه می دهند. البته می توان این فهرستها را بدون یك سایت ناظر نیز طراحی كرد. استفاده از لیست سرور امكان بسیار مفیدی برای سازمانهای غیردولتی است كه اعضای خود را از فعالیتهای انجمن مطلع سازند یا از نظرات اعضای خود مطلع شوند. برخی از جوانب مثبت و منفی شبكه سازی اینترنتی به این شرح است :
جوانب مثبت جوانب منفی جریان سریع اطلاعات هزینه های به حداقل رسیده صرفه جویی در زمان و پول
امكان انجام بحث و مباحثه در مورد مشكلات اطلاع رسانی از طریق شبكه الكترونیكی تبادل اطلاعات (نه تنها با سازمانهای غیردولتی ایرانی بلكه با سازمانهای بین المللی) ایجاد اعتماد میان سازمانها اجرای طرحهای مشترك در دسترس بودن جذب آسانتر منابع مالی افزایش ظرفیتهای سازمانهای غیردولتی كه در شبكه حضور دارند امكان لابی كردن شك نسبت به اطلاعات دریافت شده استفاده از منابع غیرموثق تفسیر بد از اطلاعات رسیده كمك دهنده متوجه تمام ضعفهای سازمانهای غیردولتی شركت كننده در شبكه می شوند شكل گیری عدم اعتماد سرقت ایده ها نبود مهارتهای حرفه ای در كار با اطلاعات تخریب تصویر سازمان غیردولتی فروش اطلاعات یا استفاده نابجای از اطلاعات
ث. شبكه های ناهمگون
این گونه شبكه ها دارای یك بافت همگون نبوده و اعضای آنها از میان سازمانهای غیردولتی، انجمنهای علمی، نهادهای كمك كننده، آژانسهای ملل متحد، دولتها و سیاستگذاران تشكیل می شود.یكی از انواع این گونه شبكه ها، شبكه هایی است كه سازمانهای غیردولتی با رسانه ها ایجاد می كنند. به این ترتیب رسانه ها به سازمانهای غیردولتی كمك بسزایی برای برگزاری كنفرانسهای مطبوعاتی، تهیه خبر یا تنظیم متون یك خبرنامه و اطلاع رسانی می كنند و سازمانهای غیردولتی نیز به نوبه خود با كار كارشناسی منبع خوبی برای فعالیت رسانه ای می باشند. در این حالت هر یك از دو مجموعه كاركرد حرفه ای خود را دارد و این در حالی است كه هر دو از چنین همكاری ذینفع می باشند. نمونه دیگری از شبكه های ناهمگون شبكه ای است كه می توان میان سازمانهای غیردولتی و برخی از نمایندگان مجلس یك كشور ایجاد شود. برای ایجاد یك حركت گسترده در سطح جهانی، گاه شبكه های ناهمگون شكل می گیرد. راهپیمایی جهانی علیه كار كودكان در سال 1376 شكل گرفت اساسا یك شبكه ناهمگون بود كه البته سازمانهای غیردولتی فعال در این زمینه بیشترین سهم را در ایجاد شبكه و هماهنگی امور آن داشتند، اما مانعی برای عضویت اتحادیه های كارگری، رسانه ها، بخشهای دولتی مرتبط با مسائل كار وجود نداشت. این شبكه در كوتاهترین زمان مورد استقبال جهانیان قرار گرفت و بیش از یازده هزار سازمان به عضویت این شبكه در آمدند. دبیرخانه این شبكه در هندوستان بود اما شوراهای هماهنگی در سطوح منطقه ای و نیز در كشورها شكل گرفت. هماهنگی این مجموعه گسترده كار بسیار پیچیده ای بود اما برخورداری از انعطاف پذیری بسیار و وجود استقلال در سطوح منطقه ای و كشوری كمك كرد كه این شبكه كه حول یك برنامه منسجم به وجود آمده بود قدرتمندتر شود. این شبكه هنوز موجود است و برنامه های خود را پیگیری می نماید. نمونه دیگری از یك شبكه ناهمگون فعالیتی بود كه در جریان تدوین اساسنامه و تاسیس دیوان بین المللی كیفری در جهان آغاز شد. این شبكه كه خود را ائتلاف سازمانهای غیردولتی طرفدار ایجاد دیوان بین المللی كیفری می نامد تركیبی است از 1000 سازمان غیردولتی، كارشناسان حقوق بین الملل و گروههای مختلف جامعه مدنی. وظیفه این شبكه تقویت اطلاع رسانی در سطح ملی – منطقه ای و بین المللی ، آموزش و تسهیل حضور سازمانهای غیردولتی در اجلاسهای تداركاتی بود. هر چند در این شبكه سازمانهای غیردولتی بیشترین سازمانها را تشكیل می دهند، اما اساسا شبكه از گروههای متفاوتی تشكیل شده است .
|
تبلیغات 
منوی اصلی
نویسنده :
